A Fundación Xosé Neira Vilas, situada na parroquia de Gres en Vila de Cruces, ocupa a casa natal do célebre escritor galego Xosé Neira Vilas (1928–2015), unha vivenda campesiña do século XVIII que conserva o encanto da arquitectura tradicional galega. O inmoble foi doado polo propio autor á Xunta de Galicia co propósito de crear un espazo de acceso público dedicado á cultura. Tras unha coidadosa restauración dirixida polo arquitecto César Portela, a casa foi adaptada para albergar unha biblioteca, un salón de actos e un museo etnográfico, dando orixe ao actual Centro Cultural de Gres, constituído en 1993 e que actualmente é fundación de interese galego.
O conxunto funciona hoxe como un centro de dinamización cultural, punto de encontro para a lectura, a investigación e a creación artística. A biblioteca pública acolle unha importante colección de literatura, mentres que a fundación organiza presentacións de libros, conferencias, certames literarios e recitais de música. Estas actividades manteñen viva a vocación pedagóxica e divulgativa de Neira Vilas, quen, xunto coa súa esposa Anisia Miranda, dedicou a súa vida á promoción da lingua e da cultura galega tanto en Galicia como na emigración.
Un dos espazos máis destacados do complexo é o museo etnográfico, que reúne máis de 300 pezas relacionadas coa vida rural tradicional: obxectos do fogar, ferramentas agrícolas, utensilios de apicultura, carpintería ou viticultura, así como materiais escolares e domésticos. Este conxunto, coidadosamente ordenado por temáticas, ofrece ao visitante unha mirada directa á Galicia campesiña que inspirou gran parte da obra de Neira Vilas, especialmente a súa célebre novela Memorias dun neno labrego. A fundación, ademais de conservar e difundir o legado cultural de Neira Vilas e de Anisia Miranda, custodia manuscritos, correspondencia e fotografías do escritor e constitúe hoxe un referente imprescindible para coñecer a traxectoria do autor e comprender mellor a historia cultural do rural galego contemporáneo.
