A igrexa de San Pedro de Ansemil é un destacado templo de orixe altomedieval, vinculado a un antigo mosteiro habitado por monxas benedictinas entre os séculos IX e X. O edificio reflicte o seu pasado monástico e combina dúas etapas construtivas diferenciadas: unha capela románica e outra anexa de estilo gótico, integradas nun mesmo conxunto. A nave principal da igrexa conserva a estrutura basilical con tres naves e tres ábsidas, separadas por arcos semicirculares e peraltados apoiados en columnas dobres, mentres que a nave central cóbrese con bóveda de canón e ábrese cara ao presbiterio mediante un arco triunfal apoiado en columnas encostadas.
A parte románica organízase en tres naves con tramos diferenciados, sendo o central máis ancho, separadas mediante piares rectangulares. A cabeceira componse dunha única capela rectangular, mentres que a fachada occidental destaca pola súa portada con dobre arquivolta tórica, gardapó de axadrezado e un tímpano liso. Os capiteis mostran unha rica decoración escultórica, incluíndo motivos vexetais, leóns e figuras humanas de aparencia case fantástica, o que evidencia a calidade escultórica alcanzada no momento da súa construción.
A capela gótica, dedicada a Santa Ana e coñecida como capela señorial dos Deza, alberga o sartego de Don Diego Gómez de Deza, datado en 1341. Situada encostada ao muro sur da románica, presenta unha nave única e porta rectangular con dintel pentagonal, decorada cun Agnus Dei entre o sol e a lúa. Sobre a entrada atópase a imaxe da Virxe do Leite, sentada nun trono oxival trilobulada baixo dosel. A capela conserva tamén canzorros variados e ferraxes medievais nas portas, con detalles como bocas de serpe nas follas metálicas, elementos que achegan singularidade e valor histórico ao conxunto. A superposición de épocas construtivas e a riqueza escultórica converten a San Pedro de Ansemil nun dos exemplos máis singulares do patrimonio medieval galego, onde poden lerse máis de mil anos de historia na pedra dun mesmo edificio.
