A igrexa parroquial de San Xiao de Guimarei é o resultado dun longo proceso histórico que reflicte a evolución da parroquia e da súa comunidade ao longo dos séculos. O templo actual non é o primeiro que tivo a parroquia, senón o terceiro, xa que existiron outros dous edificios anteriores situados en diferentes lugares do territorio parroquial. A necesidade de levantar unha nova igrexa xurdiu cando o templo precedente comezou a sufrir graves problemas de humidade e filtracións, provocados pola proximidade dunha presa, o que ameazaba seriamente a súa estabilidade e obrigou a tomar a decisión de trasladalo a un emprazamento máis adecuado.
A construción do novo templo foi encargada ao mestre de cantería Andrés Fontaíña, e a igrexa foi bendicida no ano 1709, en plena época barroca. Para reducir os custos, acordouse desmontar o antigo edificio e reutilizar a súa cantería na nova obra. O financiamento correu en parte a cargo do párroco de Guimarei, dos señores da Torre de Guimarei e do marqués, cuxa implicación foi tan relevante que chegou a ser enterrado no interior do templo, onde tamén se conserva o seu escudo de armas como testemuño do seu mecenado.
Ao longo do século XIX, a igrexa volveu ser obxecto de reformas, especialmente en 1860, data que quedou rexistrada nunha inscrición latina conservada no edificio. Nela lémbrase a reedificación do santuario e invócase a protección divina sobre a obra. Este epígrafe non só achega unha referencia cronolóxica precisa, senón que tamén pon de manifesto o coidado e a atención que a comunidade de Guimarei dedicou á súa igrexa, consolidándoa como un elemento central da vida relixiosa, histórica e patrimonial da parroquia, que hoxe permite ao visitante comprender mellor a historia e a identidade de Guimarei.
